Jak złożyć w ZUS wniosek o rentę rodzinną po śmierci bliskiego?

Aby ubiegać się o rentę rodzinną, złóż w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) wniosek — najłatwiej na formularzu ERR — i dokumenty potwierdzające uprawnienia po zmarłym oraz własne prawo do świadczenia. Za małoletnie dziecko działa przedstawiciel ustawowy, na przykład rodzic. Ten poradnik dotyczy pierwszego krajowego wniosku w ZUS. Zacznij od sprawdzenia warunków i daty zgonu, ponieważ miesiąc złożenia wniosku wpływa na początek wypłaty.

Kiedy renta może przysługiwać po osobie zmarłej?

ZUS bada dwie odrębne sprawy: sytuację osoby zmarłej oraz warunki członka rodziny występującego o rentę. Samo pokrewieństwo nie wystarcza.

Po stronie zmarłego podstawą może być ustalone prawo do emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy albo spełnienie warunków potrzebnych do uzyskania jednego z tych świadczeń. Renta rodzinna może także przysługiwać po osobie z prawem do emerytury pomostowej lub pobierającej zasiłek przedemerytalny, świadczenie przedemerytalne bądź nauczycielskie świadczenie kompensacyjne.

Brak decyzji emerytalnej przed śmiercią nie przesądza więc o odmowie. ZUS może ustalić, czy zmarłemu przysługiwałoby świadczenie. Przy ocenie prawa do renty przyjmuje, że osoba zmarła była całkowicie niezdolna do pracy. Nadal potrzebne są pozostałe warunki właściwe dla tego świadczenia.

Jeżeli zmarły pobierał świadczenie z innego organu rentowego, sprawę trzeba skierować do właściwej instytucji. Sprawdź wystawcę jego ostatniej decyzji.

Kto z rodziny może otrzymać świadczenie?

Dzieci własne, dzieci drugiego małżonka i dzieci przysposobione mogą otrzymać rentę:

• do ukończenia 16 lat;
• po ukończeniu 16 lat, jeśli kontynuują naukę — do jej zakończenia, zasadniczo nie dłużej niż do ukończenia 25 lat;
• bez ograniczenia wieku, jeśli całkowita niezdolność do pracy powstała przed ukończeniem 16 lat albo podczas nauki przed ukończeniem 25 lat.

Jeśli 25. urodziny przypadają na ostatnim roku studiów w szkole wyższej, prawo może trwać do zakończenia tego roku. Przy uprawnieniu związanym ze zdrowiem znaczenie ma również moment powstania niezdolności, a nie tylko obecna sytuacja dziecka.

Wnuki, rodzeństwo i inne dzieci przyjęte na wychowanie i utrzymanie mają dodatkowe warunki. Przyjęcie musi nastąpić przed pełnoletnością i co najmniej rok przed śmiercią, chyba że zgon nastąpił wskutek wypadku. Muszą spełniać warunki wieku, nauki lub niezdolności takie jak dzieci własne. Nie mogą mieć prawa do renty po zmarłych rodzicach; gdy rodzice żyją, nie mogą zapewnić utrzymania albo zmarły lub jego małżonek był opiekunem ustanowionym przez sąd. Ten tytuł nie obejmuje wychowywania w rodzinie zastępczej lub rodzinnym domu dziecka.

Rodzice, w tym ojczym, macocha i osoby przysposabiające, mogą mieć prawo do renty, jeśli zmarły bezpośrednio przed śmiercią przyczyniał się do ich utrzymania. Muszą też spełniać odpowiednie warunki wieku, niezdolności do pracy albo wychowywania lub sprawowania pieczy nad dzieckiem, przewidziane dla wdowy i wdowca.

Kiedy prawo ma wdowa lub wdowiec?

Dla małżonka pozostającego ze zmarłym we wspólności małżeńskiej podstawą jest spełnienie jednego z warunków:

• ukończenie 50 lat lub niezdolność do pracy w chwili śmierci małżonka;
• wychowywanie dziecka, wnuka albo rodzeństwa uprawnionego do renty po zmarłym, które nie ukończyło 16 lat, a jeśli uczy się w szkole — 18 lat;
• sprawowanie pieczy nad dzieckiem uprawnionym do renty rodzinnej, całkowicie niezdolnym do pracy, również gdy występuje niezdolność do samodzielnej egzystencji.

Prawo może powstać także później: gdy ukończenie 50 lat albo powstanie niezdolności do pracy nastąpi nie później niż w ciągu 5 lat od śmierci małżonka lub od zaprzestania wychowywania lub sprawowania pieczy w opisanych wyżej sytuacjach.

Osoba owdowiała, która nie spełnia tych warunków i nie ma niezbędnych źródeł utrzymania, może otrzymać rentę okresową przez rok od śmierci małżonka. Druga możliwość obejmuje udział w zorganizowanym szkoleniu przygotowującym do pracy zarobkowej, jednak najwyżej przez 2 lata od śmierci.

Po rozwodzie lub przy braku wspólności małżeńskiej trzeba spełniać warunki wieku, niezdolności do pracy albo wychowywania dziecka lub sprawowania nad nim pieczy, opisane na początku tej sekcji. Dodatkowo sprawdza się prawo do alimentów w dniu zgonu, zasadniczo ustalone wyrokiem albo ugodą sądową. ZUS wskazuje też wyjątek dla kobiety rozwiedzionej lub pozostającej w separacji: może wykazać otrzymywanie alimentów bezpośrednio przed śmiercią na podstawie porozumienia. Według wyjaśnień ZUS wyjątek ten nie dotyczy mężczyzny. Sama pomoc finansowa nie powinna być we wniosku opisana jako alimenty bez wyjaśnienia jej podstawy. Przedstaw dokumenty zgodne z rzeczywistą sytuacją.

Do kiedy złożyć wniosek, aby zachować wypłatę od zgonu?

Złóż wniosek w miesiącu śmierci albo do końca następnego miesiąca, aby renta mogła być wypłacana od dnia zgonu. Warunkiem jest spełnianie wymagań do renty już w tym dniu. Jeśli uprawnienie powstało później, wypłata nie może poprzedzać jego powstania.

Po złożeniu wniosku w kolejnych miesiącach wypłata co do zasady przysługuje najwcześniej od miesiąca zgłoszenia wniosku. Upływ wcześniejszego terminu nie oznacza zatem, że nie można już wystąpić o rentę.

Przykład: zakładając zgon 12 września i spełnienie wszystkich warunków przez dziecko w tym dniu, wniosek złożony do 31 października pozwala ustalić wypłatę od 12 września. Przy wniosku złożonym dopiero w listopadzie zasadniczo nie będzie wypłaty za wrzesień i październik.

Jak przygotować ERR i kto go podpisuje?

Pobierz wniosek o rentę rodzinną ERR. Jest dostępny również w placówkach oraz elektronicznie w eZUS. Przy wypełnianiu pliku na komputerze ZUS zaleca zapisanie go na dysku i użycie programu Adobe Reader lub Adobe Acrobat.

Wniosek składa osoba ubiegająca się o rentę albo jej przedstawiciel ustawowy, opiekun prawny lub pełnomocnik. Za dziecko poniżej 18 lat podpis składa przedstawiciel ustawowy lub opiekun prawny. Pełnoletnia osoba występująca o świadczenie podpisuje wniosek sama albo działa przez pełnomocnika.

Przygotuj dokumenty dla każdej wskazanej we wniosku osoby. Wszystkim uprawnionym przysługuje jedna łączna renta rodzinna, dzielona na równe części.

Jakie dokumenty dołączyć?

Wspólną podstawą są dokumenty potwierdzające datę urodzenia wnioskodawcy, datę urodzenia i zgonu osoby zmarłej oraz pokrewieństwo lub powinowactwo. Zwykle wykorzystuje się odpowiednie odpisy aktów stanu cywilnego.

Dodatkowe załączniki dobierz do warunku, na który powołujesz się we wniosku:

ZUS wskazuje dla osoby owdowiałej ubiegającej się o rentę ze względu na niezdolność do pracy zaświadczenie o stanie zdrowia OL-9. Wypełnia je lekarz. Zaświadczenie powinno być wystawione nie wcześniej niż na miesiąc przed złożeniem wniosku o świadczenie.

Jeśli zmarły miał ustalone świadczenie w ZUS, podaj numer sprawy z decyzji. Nie trzeba ponownie przekazywać dokumentów, które już złożył w swojej sprawie emerytalno-rentowej. Gdy postępowanie było w toku, wskaż jednostkę, do której trafił wniosek.

Jeżeli nie miał ustalonego prawa do emerytury lub renty ani kapitału początkowego, potrzebne mogą być dowody okresów składkowych i nieskładkowych oraz zarobków: świadectwa pracy, zaświadczenia o zatrudnieniu i wynagrodzeniu czy legitymacja ubezpieczeniowa. Poradnik ZUS wskazuje, że te dokumenty oraz wymienione wyżej dowody stanu cywilnego i nauki należy dostarczyć w oryginale. Przy składaniu elektronicznym ustal z placówką sposób dostarczenia wymaganych oryginałów.

Gdzie złożyć dokumenty i czy jest opłata?

Wniosek możesz przekazać w dowolnej placówce ZUS, osobiście lub przez pełnomocnika, wysłać pocztą albo złożyć elektroniczny ERR przez eZUS. Możliwe jest również zgłoszenie ustne do protokołu w placówce.

Sprawę rozpatruje zasadniczo jednostka właściwa dla miejsca zamieszkania osoby zainteresowanej. Zachowaj kopię wniosku i potwierdzenie jego złożenia. Jeśli brakuje dokumentu, zapytaj ZUS o sposób uzupełnienia i pilnuj terminu wskazanego w otrzymanym wezwaniu.

Sprawa o rentę rodzinną jako sprawa z ubezpieczenia społecznego nie podlega opłacie skarbowej.

Co sprawdzić w decyzji i jak się odwołać?

ZUS wydaje decyzję w ciągu 30 dni od wyjaśnienia ostatniej okoliczności niezbędnej do jej wydania. Nie jest to zawsze 30 dni od złożenia ERR. Potrzeba dostarczenia dowodów lub wyjaśnienia uprawnienia może wpłynąć na czas postępowania.

Po doręczeniu decyzji sprawdź datę rozpoczęcia wypłaty, wskazane osoby uprawnione i sposób podziału renty. Przy odmowie przeczytaj, czy przyczyną są warunki dotyczące zmarłego, twoje uprawnienia czy brak dowodów.

Odwołanie wnosi się w ciągu miesiąca od doręczenia decyzji, za pośrednictwem jednostki ZUS, która ją wydała, do sądu okręgowego — sądu pracy i ubezpieczeń społecznych. Można je złożyć pisemnie lub ustnie do protokołu. Postępowanie odwoławcze jest wolne od opłat. Wskaż, z czym się nie zgadzasz, i dołącz dowody dotyczące zakwestionowanego warunku.